Corona: vloek én zegen voor het digitale collectieonderzoek

door Saskia Scheltjens

De digitale transformatie van erfgoedinstellingen, al dan niet in functie van het op zich zelf steeds digitaler wordende wetenschappelijke onderzoek, is al decennia lang een druk besproken onderwerp (i). Dus toen vanwege de corona uitbraak in de lente van 2020 in Nederland een ‘intelligente’ lockdown werd uitgevaardigd, was dit een goede test om de inspanningen van de afgelopen jaren binnen de eigen instelling aan de praktijk te toetsen.

Het Rijksmuseum investeert al ruim een decennium zeer aanzienlijk in de digitalisering en het open delen van de collectie met het publiek, kijk bijvoorbeeld naar Rijksstudio, de dataservices en het genereuze open data beleid. Het was dus niet zo dat het museum daar bij de corona lockdown nog mee moest starten of dat het management nog overtuigd diende te worden van de noodzaak daartoe. Sterker nog, binnen enkele jaren hoopt het museum de digitalisering van de volledige objectcollectie van ruim 1 miljoen objecten af te ronden en is men nu reeds begonnen aan de gefaseerde digitalisering van de object-documentatie. De digitalisering van de bijzondere bibliotheekcollecties en het verwervingsarchief komen nadien aan de beurt. Daarnaast wordt er momenteel ook erg hard gewerkt aan een nieuwe overkoepelende collectiedata-architectuur die het mogelijk moet maken om op termijn de collectiedata op een FAIRe (findable-accessible-interoperable-reusable) manier via nieuwe online interfaces te delen met meer diverse publieksgroepen. En ja, daarmee wordt onder andere een nieuwe versie van Rijksstudio bedoeld. Dit alles past in het kader van Open Science zoals dit ook wordt ondersteund door de Nederlandse (academische) overheid. Ultiem doel is om innovatief en open onderzoek mogelijk te maken waarbij op allerlei niveaus meer diverse en meervoudige verhalen kunnen worden verteld over en met de collectie voor en met nog meer mensen dan voorheen.

Wat de afgelopen maanden achter de schermen opviel was de verbazend vlotte ommezwaai van een primair on-site werkende organisatie naar een primair thuiswerkende organisatie, tenminste daar waar het het wetenschappelijke onderzoek naar de collectie en de algemene museumadministratie betrof. Verschillende afdelingen begonnen soms zelfs binnen een week volledig nieuwe tools en diensten aan te bieden of bestaande tools werden plots massaal in gebruik genomen. Zo …

Intern crowdsourcing platform CollectieProjecten van het Rijksmuseum

  • … zag men binnen de dag een ‘uptake’ door al het personeel van het digitale samenwerkingsplatform Microsoft Teams en de integratie met het vernieuwde Intranet in Sharepoint. Vooral dat eerste was bij de lancering enkele maanden eerder bijna collectief genegeerd. Nu stond het binnen één dag centraal in het faciliteren van de samenwerking en het onderlinge overleg;
  • … was er een zeer aanzienlijke toename in gebruik van de omvangrijke collectie digitale bronnen van de Rijksmuseum Research Library door conservatoren, daar waar dit in het verleden veel minder aandacht kreeg;
  • … werd het online platform Rijksmuseum LibGuides door de afdeling Research Services versneld uitgerold om digitale onderzoeksgidsen te lanceren, wat de overgang naar steeds meer digitale informatiedienstverlening voor onderzoekers verder versterkt.

Allereerste Rijksmuseum LibGuide over ‘Thuiswerken’

  • … werd de reeds bestaande Scan on Request service – waarbij tijdelijk iedereen met een bibliotheekaccount, scans uit de algemene gedrukte bibliotheekcollectie kan opvragen – als eerste onderzoeksdienst medio april heropgestart en zagen we sindsdien een spectaculaire toename in gebruik;
  • … lanceerde de personeelsdienst binnen de week een nieuw e-learning platform waarbij medewerkers gratis de mogelijkheid werd geboden om trainingen te volgen, iets waar gretig gebruik van werd gemaakt;
  • … enzovoort.

Voor de buitenwacht was de manier waarop het museum omging met de veranderingen, en hoe dit door het publiek werd onthaald minstens even opvallend. Zo …

Daarnaast moet ook wel worden gezegd dat niet alles rozengeur en maneschijn was. Door de sluiting van het museum en de doorlopende (loon)lasten bedroeg het verlies aan inkomsten tijdens de periode van volledige sluiting tussen de 800.000 en 1 miljoen euro per week (ii). Tijdelijke contracten bij de beveiliging, front office en educatie konden niet altijd allemaal worden verlengd. Er werd thuis érg veel onderzoek gedaan maar soms werd ook noodgedwongen tijdelijk ander, niet dringend, werk opgenomen waardoor meer urgent onderzoek ter plekke met de objecten óók nog diende te gebeuren nadien. Tentoonstellingen waar soms jaren aan was gewerkt dienden tijdelijk te sluiten of werden uitgesteld. Grote onderzoekstrajecten zoals de restauratie van de Nachtwacht werden tijdelijk on hold gezet en liepen daardoor dure vertraging op. Gelukkig dat de Nederlandse regering voor deze gevolgen oog had en via tijdelijke – maar ook eenmalige! – regelingen relatief snel duidelijkheid gaf over financiële noodmaatregelen.

Mogelijk is het nog te vroeg om een definitieve evaluatie te maken die kan aangeven of corona uiteindelijk een vloek of een zegen was voor de wetenschappelijke informatiediensten en het collectieonderzoek bij het Rijksmuseum. Maar voor nu lijkt het er alvast op dat het museum op het digitale vlak de meerwaarde heeft ervaren van haar jarenlange investeringen. Daarbij is ze er in geslaagd om interne én externe nieuwe doelgroepen aan te boren en bepaalde diensten tijdens de lockdown versneld verder uit te breiden. Dat gebeurde soms op een zeer low-budget manier die medewerkers de kans gaf om hun expertise en creativiteit verder te ontplooien. Het publiek reageerde het meest massaal wanneer het mogelijk was om in interactie te gaan met het digitale aanbod.

Als het voor sommigen pre-corona nog niet duidelijk was dat ‘digital engagement’ cruciaal is in de verdere ontwikkeling van digitaal erfgoed, dan is het dat nu beslist wél. En er dienen zich tal van andere nieuwe ontwikkelingen aan die ook best goed in de gaten te houden zijn. Het is dan ook razend interessant om met de afdeling Research Services te kijken hoe de toegenomen digitale noden van wetenschappelijke onderzoekers mede door corona zullen verschuiven, en als gevolg daarvan ook het digitale aanbod van onderzoeksdiensten in het Rijksmuseum.

Meer informatie over dit onderwerp, inclusief enkele citaten uit deze tekst, zijn terug te vinden in het (digitale) oktobernummer 2020 van E-Data & Research, de nieuwsbrief over data en onderzoek in de alfa- en gammawetenschappen in Nederland.

Met dank aan Nanet Beumer voor het ter beschikking stellen van gebruikerscijfers.

Verdere lectuur

(i) Zo is het thema van het congres van het International Committee for Documentation (CIDOC) – International Council of Museums (ICOM) in Genève in December 2020 helemaal gewijd aan de Digital Transformation of Digital Cultural Heritage.

(ii) Rijks en Stedelijk lopen wekelijks tonnen aan inkomsten mis / Sam de Graaf. In: Het Parool, 8 april 2020. https://www.parool.nl/kunst-media/rijks-en-stedelijk-lopen-wekelijks-tonnen-aan-inkomsten-mis~b36bd57c/ [laatst bekeken op 28/7/2020]

Dit bericht werd geplaatst in Actueel. Bookmark de permalink .

4 reacties op Corona: vloek én zegen voor het digitale collectieonderzoek

  1. gjkoot zegt:

    Indrukwekkend! Dat digitaal engagement niet alleen voor de toekomst maar ook voor het heden van essentieel belang is zal duidelijk zijn. Met heel weinig materiaal digitaal toegankelijk uit de bibliotheekcollectie werd de sluiting van de lees- en studiezaal door externe bezoekers als een belemmering voor hun onderzoek ervaren.

    Like

  2. gjkoot zegt:

    #curatorathome = #rijksmuseumfromhome

    Like

  3. Pingback: Digital museum trends: 2020 – Trilce Navarrete

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.