Selectie aanwinsten oktober 2018

Beschreibung einer astronomischen Uhr, welche von F. David a S. Cajetano, Augustiner Baarfüsser in dem kaiserlich-königlichen Hofkloster zu Wien, eigenhändig verfertiget, und im Jahre 1769 den 21sten März zu ende gebracht / nun aber in diesem Werkgen erkläret durch einen seiner guten Freunden, U.L.M. / Joseph Rendler
Wein : gedruckt mit von Ghelenschen Schriften, 1771. 48 ongenummerde pagina’s : gevouwen frontispiece, gevouwen plaat ; 21 cm.

David a Sancto Cajetano (1726-1796) was een lekenbroeder in het Augustijner klooster van Marienbrunn bij Wenen. Geboren als zoon van een timmerman in het Schwarzwald als David Rutschmann, onwikkelde hij een passie voor mechanica. Frater Cajetano maakte naam als de ontwerper en de bouwer van astronomische uurwerken waarvan er tenminste drie bekend zijn. In dit boek wordt de constructie en werking van het uurwerk gedetailleerd beschreven en geïllustreerd met een voorwoord door de Jacobijnse priester Joseph Rendler (1737-ca. 1780). De klok die in dit boek wordt beschreven geldt als Cajetano’s meesterwerk, en is het topstuk van het Weense uurwerkmuseum.

Het uurwerk is voorzien van honderdvijftig raderen en dertig wijzers die naast verschillende tijdzones ook de opkomst en ondergang van de zon en de maan, de ouderdom van de maan en de stand van de planeten weergeven. Het werk hoefde slechts één keer per maand te worden opgewonden. Zijn roem leverde Cajetano lidmaatschappen op van de wetenschappelijke academies in Wenen, Berlijn en Sint Petersburg.

aanwinsten 2018 september-0021

Der Uhrmacher oder Lehrbegrif der Uhrmacherkunst : aus den besten englischen, französischen und andern Schriften darüber zusammen getragen, nebst eigenen Bemerkungen und Mittheilungen deutscher Künstler. T. 2, Nebst Beitrag einer Beschreibung zweier Thurmuhren von horizontaler Bauart / hrsg. von J.G. Geissler
Leipzig : bei Siegfried Lebrecht Crusius, 1794. 158 pagina’s, 8 bladen platen ; illustraties ; 24 cm.

Johann Gottfried Geissler (1726-1800) was geen uurwerkmaker maar rector van één van de oudste opleidingsinstituten van Duitsland, de Landesschule Pforta in Naumburg (Sachsen-Anhalt). Als aanhanger van de denkbeelden van het humanisme, moderniseerde hij het onderwijs aan dit gymnasium. Bovendien werkte hij tijdens de Verlichting vanaf 1786 als bibliothecaris van de hertog van Gotha op kasteel Friedenstein.

Dit leerboek voor uurwerkmakers is een compilatie, samengesteld uit bestaande en deels vertaalde teksten over de principes en de constructie van uurwerken uit het Engels, Frans en Duits. In het tweede en derde hoofstuk komen de gereedschappen uitgebreid aan bod. Toegevoegd is een hoofdstuk gewijd aan horizontaal geplaatste uurwerken in torens. De eerste uitgave dateert uit 1793 en telt slechts 87 pagina’s. Dit is de tweede sterk vermeerderde editie uit 1794. Het populaire boek werd voor 1800 nog twee maal herdrukt.

aanwinsten 2018 september-0022

The painter’s primer; in familiar rhyme, without notes : containing the most approved methods for beginners in the art progressively laid down, and peculiarly adopted for the purpose of a vade-mecum to practitioners in every branch of painting / by an experienced artist
Oxford : Printed by N. Bliss for Messrs. Macgavins, 1810. 43 pagina’s : frontispiece ; 18 cm.

De auteur, volgens het titelblad an experienced artist, is niet met zekerheid vast te stellen. In John Russel Smith’s Catalogue of Books van 1846 komt deze titel met auteursvermelding voor: “The Painter’s Primer in Verse (1810) by C. Hayter”. Mogelijk was het Charles Hayter (1761–1835), de Britse schilder en Professor in Perspective and Drawing van Charlotte, de dochter van koning George IV. Een bekend werk van Hayter is “An Introduction to perspective, adapted to the capacities of youth, in a series of pleasing and familiar dialogues”, uitgegeven in 1813 in Londen en recent verworven door het Rijksmuseum.

Het is een curieus en zeldzaam werk. In verzen bevat het boek gedetailleerde instructies voor de kunstenaar, van de drie ‘primitieve kleuren’, het mengen van kleuren, neutrale tinten, tot het reinigen van penselen.

2018 aanwinsten oktober-0002

Notitie bovenaan de titelpagina: “With William Lovell’s compliments, 1859.”

A catechism on the practice of painting in oil : with some account of the nature of fresco painting, painting on glass, enamel, encaustic, and crayon painting / by an artist (William Pinnock)
Series: Pinnock’s Catechisms. London : Printed by Cox and Baylis, Great Queen Street, Lincoln’s-Inn-Fields, for G. and W.B. Whittaker, Ave Maria Lane, 1821. Third edition [1823]. 71, [1] pagina’s, [2] bladen platen : illustraties, port. ; 14 cm (12mo).

Frontispiece portret van Sir Joshua Reynolds, en een toegevoegde gegraveerde titelpagina gedateerd 1823 met afwijkende titel: “Pinnock’s catechism of the practice of painting in oils & c.”

William Pinnock (1732-1843) was geen kunstenaar maar schoolmeester en werd vervolgens boekhandelaar. In 1817 vestigde hij zich in Londen en publiceerde in samenwerking met Samuel Maunder (1785-1849) goedkope educatieve werken. De meest bekende productie van het bedrijf was de reeks “Pinnock’s Catechisms” samengesteld door Pinnock en Maunder. Deze catechismussen bestaan uit korte populaire handleidingen, in de vorm van vraag en antwoord, over uiteenlopende vakgebieden. In totaal verschenen tussen 1837 en 1849 maar liefst 83 catechismussen, met de naam van Pinnock als auteur maar waarvan Maunder evengoed de schrijver of samensteller kan zijn geweest.

Dit handboekje voor het schilderen in olie- en andere verfsoorten is vermoedelijk niet samengesteld door een kunstenaar, zoals het titelblad vermeldt, maar door Pinnock of Maunder. Tussen 1821 en 1840 werd het leerboekje tenminste vijf maal gedrukt, waarbij soms de oorspronkelijke titelpagina van de eerste druk werd meegebonden, zoals in het door het Rijksmuseum verworven exemplaar, voorafgegaan door een gegraveerde titelpagina met het juiste jaar van uitgave en een frontispiece.

Pinnock

Toegevoegd frontispiece en titelpagina (1823). Het gegraveerde portret van Sir Joshua Reynolds verleent het boek status.

Anatomical studies of the bones and muscles : for the use of artists / from drawings by the late John Flaxman … engraved by Henry Landseer; with two additional plates; and explanatory notes, by William Robertson
London : M.A. Nattali, 1833. 13 pagina’s : frontispiece (port.) 21 platen ; 51 x 32 cm.

Het anatomisch tekenen behoorde tot de gangbare studies van kunstenaars sinds de Renaissance. Het tekenen naar eigen waarneming, bijvoorbeeld naar model, en naar prenten werd vaak gecombineerd. De serie anatomische tekeningen van John Flaxman (1755-1826) in dit postume werk uit 1833 behoren tot deze traditie en waren waarschijnlijk oorspronkelijk niet bedoeld voor publicatie, maar zijn na het overlijden van de kunstenaar gegraveerd. De belangstelling van Flaxman voor anatomie blijkt uit het groot aantal anatomische boeken in zijn bezit, maar ook uit zijn studies in de Royal Academy en later tijdens zijn verblijf in Italië.

2018 aanwinsten oktober-0016

Het boek bevat achttien gravures naar tekeningen van Flaxman, twee afbeeldingen van skeletten en een prent naar een tekening van Michelangelo. De graveur Edwin Henry Landseer (1802-1873) is vooral bekend als schilder van dieren. Zijn werk bereikte een grote populariteit en veel van zijn werken vonden in de vorm van etsen en lithografieën hun weg naar de muren van talloze huishoudens. In het voorwoord schrijft William Robertson: The plates ‘have been carefully copied from the drawings of a man who had made the laws of muscular action his most particular and successful study, and whose skill as a draughtsman enabled him to give the most expressive character of nature to his transcripts from the dissected limb.’

2018 aanwinsten oktober-0015

Nouveau manuel du mouleur, ou, l’art de mouler en plâtre, carton, carton-pierre, carton-cuir, cire, plomb, argile, bois, écaille, corne etc … / par Lebrun 
Series: Manuels Roret. Paris : Librairie Encyclopédique de Roret, 1838. Ouvrage revu et annoté par des amateurs. Nouvelle édition très augmentée. ii, 284, 36 pagina’s : illustraties, 1 plaat (gevouwen) ; 16 cm.

Een vroege, volgens het titelblad geheel herziene editie van dit zeldzame boekje over het gieten en vormen in uiteenlopende materialen als karton, gips en lood door de onbekende auteur monsieur Lebrun. Een eerdere editie is echter niet bekend, zodat de toevoeging trés augmentée wellicht als aanprijzing ter promotie is bedoeld. Het boekje is tot 1924 vele malen heruitgegeven.

Meer dan 400 verschillende delen zijn tussen 1822 en 1939 uitgegeven in de populaire reeks “Manuels Roret”. Het zijn kleine en praktische handleidingen op uiteenlopende vakgebieden, uitgegeven door boekhandelaar en uitgever Nicolas-Edme Roret (1797-1860). Na zijn dood werd de reeks voortgezet door zijn zonen. Van de auteur, monsieur Lebrun, zijn andere delen in deze reeks bekend over geheel andere onderwerpen. Mogelijk werd deze naam gebruikt als pseudoniem.

2018 aanwinsten oktober-0001

The little sketch book : a course of very easy lessons in landscapes, figures, &c. / by George Childs
Series: First series. London : David Bogue, [between 1842 and 1853]. 28 bladen platen : uitsluitend illustraties ; 14 x 19 cm

Zeldzaam voorbeeldboek met 28 gelithografeerde afbeeldingen. Het boek ziet er uit als  een schetsboekje met de karakteristieke langgerekte vorm (oblong). De illustraties zijn eenvoudige voorbeelden voor het tekenen van landschappen en figuren. Het werk is niet gedateerd, maar de uitgever David Bogue was actief tussen 1842 en 1853. Later verscheen van deze auteur ook de titel: “A new drawing book of figures : sketches from life at home and abroad / drawn on stone by George Childs”. Childs wordt hier expliciet opgevoerd als de ontwerper van de prenten. In 1839 verscheen bij uitgever Tyas in Londen “Woodland sketches; a series of characteristic portraits of trees adapted for studies for artists and amateurs drawn from nature on stone”. De beide eerstgenoemde boeken zijn bedoeld voor het tekenonderwijs aan de jeugd, laatstgenoemde titel richt zich expliciet op kunstenaars.

2018-aanwinsten-oktober-0005.jpg

The theory of colouring : being an analysis of the principles of contrast and harmony in the arrangement of colours, with their application to the study of nature, and hints on the composition of pictures, etc. / by John Bacon
London : George Rowney and Co., manufacturing artists’ colourmen, 29, Oxford Street; and 52, Rathbone Place, W., 1866. viii, 51, [1], 40 pagina’s (catalogus George Rowney & Co), 6 bladen met platen : illustraties ; 19 cm.

Een zeer populair werk als we uitgaan van de vermelding in Worldcat van een 26ste editie uit 1930. Helaas zijn er nauwelijks vroegere edities te vinden. Dit exemplaar geldt als de zeldzame eerste druk uit 1866. Na een hoofdstuk over kleurentheorie volgt een deel over harmonieleer gevolgd door hoofdstukken over het analyseren van kleuren in kunstwerken, het bestuderen van de natuur en compositieleer. De appendix is gewijd aan een zeer uitvoerige kleuranalyse van William Turners “A beach in Devonshire” in the National Gallery te Londen. Interessant zijn ook de 40 advertentiepagina’s met leverbare schilder- en tekenbenodigdheden van de firma George Rowney and Co.

John Bacon, in een latere editie uit 1872 aangeduid als Professor of Drawing, is wellicht de zoon van de beeldhouwer John Bacon the Elder (1740-1799). Evenals zijn vader was John Bacon (the Younger 1777–1859) een succesvol beeldhouwer. In 1941 of 1942 verscheen bij Maeyens’ uitgeverij voor Teekenonderricht in Antwerpen een bewerking door I. van Nes met als titel “Kleurenleer : harmonie, contrast en mengen der kleuren”.

2018 aanwinsten oktober-0003

A course of water-colour painting : with twenty-four coloured plates, from designs by R.P. Leitch
London : Cassell, 1891. 11th ed., rev. 36, [24] pagina’s : 24 illustraties ; 19 x 25 cm.

Richard Principal Leitch (1827-1882) was een Britse landschapschilder, tekenaar en illustrator onder meer van de tijdschriften ‘The Quiver’ en ‘Good Words’. Hij heeft ook enkele handleidingen geschreven over het schilderen met waterverf en sepia. Het Rijksmuseum bezat al een exemplaar in eerste druk van zijn “A course of sepia painting from designs by R.P. Leitch” uit 1875. Nu is ook zijn boek in de originele decoratieve band over de techniek van het schilderen met waterverf verworven. De populariteit van dit werk blijkt uit de elf drukken tussen 1873 en 1891. De ingeplakte chromo-gelithografeerde platen tonen verschillende toepassingen van waterverf maar ook van uitgevoerde landschappen in verschillende stadia van voltooing.

2018 aanwinsten oktober-0006

Plate II: Graduated Washes

Advanced studies of flower painting in water colors / reproduced from original drawings, specially made for the work by Ada Hanbury and other artists ; with full directions for copying the examples, general instructions on painting, and a description of each flower / By Blanche Hanbury 
Series: Vere Foster’s drawing-books. London : Glasgow, Edinburgh, and Dublin, Blackie & Son ; 1885. xvi, 56, 4 pagina’s : illustraties (some color) ; 27 cm.

Ada Hanbury was lid van de Society of British Artists en van de New Society for Painters in Water Colours te Londen. Zij studeerde aan de Royal Academy waar haar werk tussen 1875 en 1887 werd tentoongesteld. Hanbury was gespecialiseerd in schilderingen van bloemen, schelpen en schaaldieren.

2018-aanwinsten-oktober-0007.jpg

De decoratieve band en de inhoud zijn zeer aantrekkelijk met 12 ingeplakte kleurplaten en 12 getekende illustraties. Het is bedoeld als instructie- en voorbeeldboek voor de gevorderde leerling van de kunstacademie. Het verworven exemplaar is een fraaie prijsband uitgereikt in 1892 door de Birkenhead School of Art aan John H. Green.

2018 aanwinsten oktober-0008
Catalogue of the collection of works of art at Minley Manor
London : Printed for private circulation by Arthur L. Humphreys, 1908. x, 154 pagina’s : platen ; 30 cm.

2018-aanwinsten-oktober-0012.jpg

Catalogue of the collection of works of art at Coombe Warren
London : Printed for private circulation by Arthur L. Humphreys, 1908. xii, 104 pagina’s, [14] leaves of plates : illustraties ; 30 cm.

2018 aanwinsten oktober-0009

Catalogue of the collection of works of art, &c., at 1 Richmond Terrace, Whitehall
London : Printed for private circulation by Arthur L. Humphreys, 1909. xii, 96 pagina’s : 21 platen ; 30 cm.

2018 aanwinsten oktober-0010

The Virgin and Child by Rubens 

Bertram Raikes Wodehouse Currie (1827 – 1896) was een zeer rijke Britse bankier van de Glyn Mills Bank. Hij woonde in Minley Manor in Hampshire, een landgoed geërfd van zijn vader, en in Coombe Warren (gesloopt), bij Kingston, Londen. Ook bouwde hij landhuizen in Surrey en in Whitehall. De kunstcollectie van Currie bestond uit schilderijen van onder meer Panini, Rubens, Bruegel, Bordone en Reynolds. Bertram heeft het grootste aandeel gehad in de opbouw van de verzameling. De familie bracht ook indrukwekkende collecties bijeen van portretminiaturen uit de 16de en 17de eeuw, emaille uit Limoge, oosters porselein, en Franse meubelen.

Deze drie in 1908 en in 1909 particulier uitgegeven catalogi beschrijven de kunstwerken in de landhuizen Minley Manor, Coombe Warren en Richmond Terrace te Whitehall. In het voorwoord van het eerste deel over Minley Manor verklaart de zoon van Bertram, Laurence Currie, dat de catalogus vooral het werk was van zijn schoonzuster Miss Pearl Finch.

De drie boeken zijn gezet in fraaie roodbruine marokijn lederen banden voorzien van vergulde rugornamenten. Het ex libris van de bibliotheek van Charles Sebag-Montefiore is in alle banden ingeplakt. Sebag-Montefiore is de auteur van het standaardwerk over Britse particuliere verzamelaars, “The British as Art Collectors: from the Tudors to the Present”, en actief verzamelaar van catalogi van Britse kunstcollecties.

2018 aanwinsten oktober-0011

Ex libris Charles Sebag-Montefiore

 

In 2018 werden de vier grote en zeldzame kleursystemen van Friedrich Wilhelm Ostwald (1853-1932) verworven. De Rijksmuseum Research Library is de enige bibliotheek waar alle systemen in samenhang met de theoretische literatuur over kleur door Ostwald kan worden bestudeerd.

Wilhelm Ostwald was een Duitse chemicus, filosoof en winnaar van de Nobelprijs voor scheikunde in 1909. Na zijn pensionering in 1906 begon hij een nieuwe loopbaan gericht op onderzoek naar wetenschappelijke kleursystemen. Hij ontwikkelde instrumenten voor het meten van kleuren, bedacht een verfijnde classificatie van kleuren om wiskundige wetten van harmonie af te leiden, produceerde verfmonsters in zijn chemisch laboratorium, stichtte een fabriek voor verfdozen, en schreef verschillende studieboeken over kleurentheorie. In 1920 vestigde hij de Werkstelle für Farbenkunde in Dresden met filialen in Meissen en Chemnitz.

Volgens M.G. Polman (“De kleuren van het nieuwe bouwen tijdens het interbellum in Nederland. Materialisering van een ideaal.” Proefschrift Technische Universiteit Delft Faculteit Bouwkunde 19 december 2011) zijn de belangrijkste kleurtheorieën die van Goethe en Ostwald. “De kleurtheorie van Goethe, met drie primaire kleuren, waarbij de aard van het materiaal een factor van belang is, wordt in de moderne tijd als ouderwets ervaren, maar het onderdeel sinnlich sittliche werking van kleuren wordt van belang geacht. De kleurtheorie van Ostwald, met vier hoofdkleuren, wordt beschouwd als wetenschappelijk, omdat het mogelijk is om kleur objectief te meten, en het materiaal kan worden vertaald in een zwart-wit factor.”

Ostwalds Farbenatlas / Wilhelm Ostwald
Leipzig : Unesma, [1917-1919]. 3 dozen met 103 kartonnen platen waarop ca. 2500 losse kleurstalen. 32 x 45 cm. De bijbehorende “Gebrauchsanweisung und wissenschafliche Bearbeitung”, evenals de “Nachrichten” (1-13) zijn bijgevoegd.

Het monumentale werk bestaat uit 26 “Lieferungen”, elk met ca. 100 kaartjes, in totaal ca. 2500 kleurstalen, verdeeld over 2 afleveringen per doos met een totaal van 13 dozen. De originele dozen zijn niet behouden, wel de inhoudslijsten. Deze uitgave dient ter illustratie van Wilhelm Ostwalds kleurensysteem, waarbij op elke kaart een effen kleur wordt weergegeven met een code aan de achterzijde. Ostwald paste de wetten van optiek en principes van harmonie toe op kleurharmonie en ontwikkelde een reeks kleurenschalen. Hij bedacht de vergelijking F + W + B = eenheid (elke kleur) waarbij F de volledige kleur heeft, W de witte inhoud en B de zwarte inhoud. Kleurharmonie is afgeleid van de relatie van deze eenheden zoals weergegeven in een effen kleur.

Farbenatlas1

Ostwalds Farbnormen-Atlas / Wilhelm Ostwald
Grossbothen / Leipzig : Unesma, [1923]. 4 dozen : kleurstalen ; 30 cm + Übersichtsplan en boekje “Farbnormen und Farbharmonien”, Berlin / Camburg, F. R. Blau Verlag (1949) 24 pagina’s.

Deze uitgave bestaat uit 728 losse kleurstalen (elk 40 x 55 mm) in 4 dozen. Aan de binnenzijde van elke doos is een gedrukt label met titel en inhoudsopgave geplakt. Übersichtsplan: gevouwen kartonnen plaat met 680 kleurstalen (elk 10 x 10 mm), in een foedraal. De inhoud van de dozen is geordend in zeven ‘cirkels’ aangeduid met een combinatie van letters (28 cirkels). Elke ‘cirkel’ is verpakt in papier en bevat 24 kleurstalen en 2 stalen grijstinten.
Dit is de tweede editie van de vier dozen met kleurstalen en van de gevouwen plaat met opgeplakte kleurstalen. De eerste editie met 680 kleurstalen dateert uit 1920 volgens Spillmann (Farb-Systeme 1611-2007). De oorspronkelijke uitgave van het bijbehorende boekje “Farbnormen und Farbharmonien” ontbreekt. Aanwezig is de 4e druk uit 1949.

Farbnormenatlas
Die Farbkreise : (Farbnormen 2) / von Wilhelm Ostwald
Leipzig : Unesma, [ca. 1928]. 3. Aufl. 2 delen (10 pagina’s, 28 bladen): Illustraties; 33 cm.

Elk kleurenwiel bestaat uit 24 kleurstalen in verschillende tinten en heeft een diameter van ongeveer 204 mm. Een kleurenwiel is een abstracte illustratieve organisatie van kleurnuances rond een cirkel, die de relaties toont tussen primaire kleuren, secundaire kleuren, tertiaire kleuren enz. Als een illustratief model gebruiken kunstenaars meestal rode, gele en blauwe primaire kleuren die zijn gerangschikt op drie punten met gelijke tussenafstanden rond hun kleurenwiel.

2018 aanwinsten oktober-0022

Der Farbkörper und seine Anwendung zur Herstellung farbiger Harmonien / von Wilhelm Ostwald
Leipzig : Unesma, [1927?]. 3. Aufl. 1 portfolio : illustraties ; 23 x 33 cm.
12 platen met 768 gemonteerde hexagonale kleurstalen (diameter ca 15 mm) en tekstboek (23 pagina’s met 10 diagrammen in de tekst in afgedrukte omslagen van de uitgeverij.

Het Ostwald systeem creëert een kleurruimte op basis van golflengte, zuiverheid en helderheid, waarbij de waarden van tint, verzadiging en helderheid in kaart worden gebracht. Het vaststellen van de waarden voor deze parameters gebeurt met een zogenaamde colorimeterschijf die een hoeveelheid van de zuivere spectrale kleur op de dominante golflengte mengt met wit en zwart. Het punt in de Ostwald-kleurenruimte wordt weergegeven door de waarden C, W en B (Colour, White en Black) om de percentages van de cirkel weer te geven. Bijvoorbeeld 35,15,50 vertegenwoordigt 35% volledige kleur, 15% wit en 50% zwart.

2018 aanwinsten oktober-0018

Meer over de kleursystemen van Ostwald en de invloed op Nederlandse schilders in de Aanwinstenblog oktober 2018