Selectie aanwinsten november 2018

Traité de perspective a l’usage des artistes : où l’on démontre géométriquement toutes les pratiques de cette science, & où l’on enseigne, selon la méthode de M. Le Clerc, à mettre toutes sortes d’objets en perspective, leur réverbération dans l’eau, & leurs ombres, tant au soleil qu’au flambeau / par M. Edme-Sébastien Jeaurat …
A Paris : chez Charles-Antoine Jombert, 1750. VI, [II], 240 pagina’s : illustraties ; 28 cm.

Edme Sebastien Jeaurat (1724-1803) was werkzaam in de astronomie en de geodesie, de wetenschap die zich bezighoudt met de bepaling van de vorm en de afmetingen van de aarde. Jeaurat bekleedde vanaf 1755 de positie van professor in de wiskunde aan de militaire school van Vincennes en werd in 1763 lid van de Académie royale des sciences.

Gedreven door zijn belangstelling voor tekenkunst en wiskunde bestudeerde hij de nagelaten aantekeningen van zijn grootvader, de bekende “graveur du Roi” van Lodewijk XIV, Sébastien Leclerc (1637-1714)  voor zijn lezingen over perspectiefleer. Deze studies resulteerden in dit boek “Traité de perspective à l’usage des artistes”. Het boek richt zich op de toepassingen van het perspectief door kunstenaars, uitgaande van de geredigeerde notities van Leclerc en rijkelijk aangevuld met perspectivische prenten, diagrammen en vignetten. In het eerste deel behandelt Jeaurat de theorie van het perspectief uitgaande van gelijkvormige driehoeken. Bovendien besteedt hij veel aandacht aan de variabelen voor de bepaling van het perspectief in de schilderkunst. In het tweede deel gaat hij in op de praktische toepassingen van het perspectief.

2018-aanwinsten-november-0018.jpg

Dialoghi tra Claro, e Sarpiri per istruire chi desidera d’essere un eccellente pittore figurista / Carlo Pisarri
Bologna : Ferdinando Pisarri, 1778. IV, 165 pagina’s, [1] blad platen : illustraties ; 23 cm.

Dit boek bevat een verhandeling over uiteenlopende artistieke theorieën voor schilders, anoniem gepubliceerd door de Bolognese schilder uit Bologna en graveur Carlo Antonio Pisarri (1720-1780). Het is geschreven in de vorm van zes fictieve dialogen tussen twee kunstenaars die elkaar onderwijzen over het schilderen van clair-obscur en kleurgebruik, en de principes van het perspectief. De laatste dialogen handelen over de schilderkunst, de derde dialoog heeft als onderwerp de architectuur en het perspectief.
2018 aanwinsten november-0016
Het boek bevat zeven culs-de-lampe, ornamenten aan de onderzijde van de pagina. De cul-de-lampe is een ornament en ontleent zijn naam aan de decoratieve indeling van een tekst die afneemt, van de ene regel naar de andere, totdat deze slechts een punt vormt op de laatste regel. Het boek besluit met een pent van de ”ordegno optico”, een verbeterde bewerking van het “portello dureriano”. Dit is het raamwerk dat door Albrecht Dürer (1471-1528) is beschreven in zijn Underweysung der Messung  in 1538 als hulpmiddel voor tekenaars om het perspectief te bepalen.

2018-aanwinsten-november-0017.jpg

ordegno optico

Liber artificiosus alphabeti maioris, oder: neu inventirtes Kunst- Schreib- und Zeichenbuch, bestehend in 56 künstlich gravirten Kupferstichen, nebst beigefügter Abhandlung der darinn enthaltenen nützlichen und angenehmen Wissenschaften, zum Nutzen und Vergnügen der edlen Jugend / von Johann Merken, Kunstmalern in Elberfeld
Deel 1: Geen plaats van uitgave en uitgever, 1782. [iv], 22 pagina’s, 28 platen.
Deel 2: Mühlheim am Rhein : Joh. Conr. Eyrich, 1785. 66 pagina’s, platen 28-56 ;
beide delen in 1 oblong band van 25 x 37 cm.

Johann Merken was werkzaam als kunstschilder in Elberfeld in het huidige Noordrijn-Westfalen. Dit tamelijk onbekende tekenboek geeft een goed inzicht in de het teken- en schrijfonderwijs in de late 18de eeuw. Het boek bestaat uit twee delen. Het eerste deel handelt over schrijftechnieken, terwijl in het tweede deel de teken- en schilderkunst centraal staat. Vele schriftsoorten tot aan toepassingen in de emblematiek worden behandeld. Het deel over kleur, verf en materialen is opgebouwd uit zestig lessen over uiteenlopende onderwerpen als tekeninstrumenten, perspectief, het mengen van verf en schildertechnieken. Door de schrijfkunst te verbinden met de teken- en schilderkunst brengt Johann Merken de kunst van het schrijven op hetzelfde niveau als de andere disciplines.

Het boek is geïllustreerd met 56 prenten ontworpen door Johann Merken en uitgevoerd door Heinrich Hugo Coentgen (ca. 1727-1792). De afbeeldingen geven een overdaad aan voorbeelden weer als kalligrafische alfabetten en schrijfletters, ornamenten, wapens, gelaatsuitdrukkingen naar  Johann Caspar Lavater (1741-1801), tekenmateriaal zoals een pantograaf, perspectiefvoorstellingen en een eeuwigdurende kalender.

2018-aanwinsten-november-0019.jpg

Theoretisch-praktische Einleitung zur Illuminir-, Färbe- und Mahlereikunst : nebst einer gründlichen Anweisung, den Firniss auf allerhand Art zuzubereiten : mit vielen kuriosen und seltenen Geheimnissen begleitet … / von einem Liebhaber der Mahlereikunst
Frankfurt und Leipzig : verlegt von J. Arnold Imhof, Buchhändler in Kölln am Rhein, 1783. 434 pagina‘s ; 18 cm.

Dit zeldzame boek bevat een verzameling van handleidingen en recepten voor de productie van verf en vernis, evenals een beschrijving van de belangrijkste technieken voor het schilderen en voor handwerken zoals vergulding, legeringen van zilver, en het gieten van ijzer. Het boek begint met een inleidende tekst over schildertechnieken, vervolgens worden acht hoofdstukken gewijd aan de afzonderlijke kleuren rood, bruin, geel, groen, blauw, zwart en wit. Het afsluitende hoofdstuk gaat in op het mengen van kleuren, het toepassen van schaduwwerkingen en andere technieken. De laatste 150 van de in totaal 434 pagina’s zijn aanvullingen op de eerdere hoofdstukken, met een doorlopende paginering. Het boek sluit af met een register van 24 bladzijden. Het lijkt dus een aangevulde en uitgebreide editie, maar een vroegere uitgave is niet bekend. Er zijn slechts twee andere exemplaren in bibliotheken aangetroffen, in de universiteit van Wisconsin te Madison en in Kansas City (Texas).

Zoals vaak bij receptuurboeken is de auteur, aangeduid als “von einem Liebhaber der Malereikunst”, anoniem. Een naam genoteerd in rode inkt op de binnenzijde van de band “Oehlschläger” kan duiden op de auteur of op de vorige eigenaar.

2018-aanwinsten-november-0001.jpg

Precetti elementari sulla pittura de’ paesi / [di Marianna Dionigi]
Roma : nella Stamperia de Romanis, 1816. v, 151 pagina’s, XIII bladen platen : illustraties ; 22 cm.

Marianna Candidi Dionigi (1756-1826) was een Italiaanse schilderes afkomstig uit een aristocratische familie in Rome. Zij was vooral geïnteresseerd in schilderkunst en archeologie. Haar bekendste boek “Viaggi in sicune citte del Lazio, che diconsi fondate dal re Saturno” handelt over schilderkunst en over haar reizen door Lazio waarin ze de vijf steden beschrijft ten zuiden van Rome die door Saturnus zouden zijn gesticht.
Haar minder bekende tractaat “Precetti elementari sulla pittura de’ paesi” richt zich op de landschapsschilderkunst, een genre dat aan het begin van de 19de eeuw als minderwaardig aan de andere schilderkunstige genres werd gezien. Met de Romantiek begint de herwaardering van het landschap. Dankzij haar intellectuele inzet werd Marianna uitgenodigd lid te worden van de prestigieuze Accademia di San Luca in Rome.

2018 aanwinsten november-0015

Uitklapplaat 13 met perspectivische weergave

Chromagraphie, ou, L’art de composer un dessin : à l’aide de lignes et de figures géométriques, et de l’imiter avec des matières colorées … / par Rouget de Lisle ; collaborateurs, Deyrolle père, chef d’atelier, Deyrolle fils, peintre des modèles de tapis, Bonvalet, préparateur, attaché au laboratoire de chimie, e la manufacture royale des Gobelins
Paris : Chez l’auteur : Chez Pitois-Levrault et Cie., 1839. [52] pagina’s in diverse pagineringen, [15] uitvouwplaten : illustraties (houtsnedes) ; 29 cm.

Een zeldzaam werk op het gebied van de kleurentheorie, toegepast op de vervaardiging van textiel en wandtapijten. Amédée Rouget de Lisle (1807- werkzaam 1854) was een visionair met een verlichte doelstelling om natuurgetrouwe werken te produceren door de inzet van industriële middelen. De chromagraphie is “de kunst om een tekening samen te stellen met lijnen en geometrische figuren en deze te imiteren met gekleurde materialen.” Deze techniek legt een reeks methoden en processen bloot om tapijten en weefsels te produceren. Het omvat de volgende processen: het drukken in zwart en in kleur op papier, maar ook in patronen op weefsels; de voorbereiding van kleuren en materialen die nodig zijn voor tekenaars, voor kleurmakers en voor fabrikanten van tapijten en tapijten, ingedeeld volgens een chromatische tabel. Het ging hem om het maken van industriële wandtapijten die vergelijkbaar zijn met de beste wandtapijten in die tijd. Centraal staat de liefde voor de schoonheid uitgedrukt in smaakvolle modellen en composities.

Meer over de dit boek, de illustraties en de auteurs in de blog van november 2018

2018-aanwinsten-november-0024.jpg

handgeschilderde kleurstalen

Handbuch der practischen Photographie : vollständiges Lehrbuch zur Ausübung dieser Wissenschaft, unter besonderer Berücksichtigung der neuesten Erfahrungen und Verbesserungen, sowohl für Photographen von Fach, als auch zum Selbstunterricht / leicht fasslich dargestellt von L.G. Kleffel
Leipzig : Amelang, 1880. 8., gänzlich umgearb. und verm. Auflage. xv, 468 pagina‘s : 55 illustraties ; 21 cm.

Ludwig Gustav Kleffel (1807-1885) behoort tot de pioniers van de Duitse fotografie. Deze uitgave is de achtste, tevens laatste en volledig herziene editie van de oorspronkelijke uitgave uit 1860. Het leerboek is uitgebreid met de hoofdstukken: Bereitung von Gelatine-Emulsion für Momenttrockenplatten (vervaardiging van gelatine-emulsie voor droge platen); Photographie bei künstlichem Licht (fotografie met kunstlicht) en Negativprozess auf Papier (negatief procedé op papier). Daarnaast worden de stereoscopie, de lichtdruk, de natuurdruk en het emailleren van foto’s beschreven. Kleffel benadrukt de voordelen van de directe afdruk op metaal zonder tussenkomst van een negatief zoals ferrotype of tintype boven het werken met glasnegatieven. In 1867 begon hij een atelier en een winkel in Berlijn waar hij zijn eigen camera’s produceerde en chemicaliën voor de verschillende fotografische processen verkocht.

2018 aanwinsten november-0002

Déchets de coton : étude d’une grande industrie du comté de Lancashire / photographies exécutées par Alvin Longdon Coburn
Manchester : Charles W. Hobson, 1920. 14 pagina’s, 13 bladen platen met ingeplakte heliogravures ; 24 cm.

Dit boekje is een onbekende Franstalige variant van het Engelse werk “Cotton waste : a study of a great Lancashire industry” uit 1920 dat zich bevindt in het George Eastman House Museum. Het is een promotieboekje voor de klanten van de firma William C. Jones Ltd., Collyhurst Waste Mills in Manchester. In het boek wordt de geschiedenis en de filosofie van deze firma, gespecialiseerd in de verwerking van restanten katoen, uiteengezet. Gezien de grote zeldzaamheid van de drie nu bekende taaledities, Duits, Frans en Engels, moeten de oplages zeer klein zijn geweest.

cottonwaste

Advertentie van de firma William C. Jones Ltd., Collyhurst Waste Mills in Manchester

De 13 ingeplakte foto’s zijn in opdracht gemaakt door de Amerikaans-Britse fotograaf Alvin Langdon Coburn (1882-1966). In 1912 vestigde Coburn zich in Engeland en sloot zich aan bij de Vorticisten beweging. Coburn leverde een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling en erkenning van de kunstfotografie. Zijn werk valt op door het gebruik van de fotogravure-techniek, kenmerkend voor het Picturalisme, waarvan Coburn en Stieglitz als de grondleggers worden beschouwd. De 13 fotogravures, ook heliogravures genoemd, hebben alle kenmerken van het picturalisme: zwart-wit en met een onscherp of enigszins wazig beeld. Deze atmosferische afbeeldingen tonen mannen en vrouwen bij de arbeid in diverse fabriekshallen, vanuit verschillend perspectief. Door het impressionistische effect wordt een bijna romantisch beeld geschetst van het fabriekswerk.

2018 aanwinsten november-0012

De frontispiece is eveneens uitgevoerd als heliogravure. De heliogravure is een grafische techniek waarbij een fotografisch beeld in een gefixeerde, lichtgevoelige laag wordt aangebracht op een drukplaat. Deze wordt geëtst en afdrukt door de uitgediepte oppervlakken in te inkten.

2018 aanwinsten november-0013

frontispiece door Coburn (zwart/wit heliogravure, 15 x7,1 cm)

Der Farbenharmoniesucher : in Anwendung der Farbenlehre nach Prof. Wilhelm Ostwald : D.R.G.M. 838796. Sucher B.
Dresden : Franz Illgner, 1924
2 ongenummerde pagina’s : illustraties ; 22 cm.
“Harmoniesucher B erhält Farbkreis na (klare) und ni (dunkelklare).” (Pagina 1)

Het werk bestaat uit een kartonnen uitklapkaart met op pagina 2 een kleurcirkel bestaande uit twee over elkaar geplaatste draaibare schijven met ieder 24 kleuren waarmee naar harmoniërende kleuren kan worden gezocht. De begeleidende tekst geeft niet alleen uitleg over de beoogde werking maar ook aanwijzingen voor het mengen van kleuren. Het boekje is bedoeld voor de verfverwerkende industrie maar ook voor scholen en beoefenaars van kunstnijverheid. Samen met de “Harmoniesucher B” werd ook verworven de verbeterde uitgave van het tekstdeel van Die Harmonie der Farben  uit 1921.

De samensteller en uitgever Frans Illgner wordt aangeduid als leraar op het gebied van de boekdrukkunst in Dresden. De inhoudelijke verantwoordelijkheid ligt bij “W. Ostwald, Farben‐Aktions‐Gesellschaft” te Berlijn. Frans Illgner baseert zich met deze harmoniezoeker op de wetenschappelijke kleurtheorieën van Wilhelm Ostwald (1853-1932). In de blog en in de aanwinstenlijst van oktober 2018  zijn de systemen van Ostwald uitgebreid behandeld naar aanleiding van de recente verwerving van zijn belangrijkste kleursystemen.2018 aanwinsten november-0006

Gastenboek voor de receptie ter gelegenheid van de 70ste verjaardag van mej. Jannetje Denijs
Amsterdam, 1940. 49 ongenummerde bladen ; 33 cm.
Op de omslag: 12 April 1870 * 1940.

Vanaf 1912 tot 1953 had juffrouw J. Denijs (1870-1953) een antiekzaak in Amsterdam aan de Nieuwe Spiegelstraat 39 en 32. Dit boek is haar aangeboden in 1940 ter gelegenheid van haar 70ste verjaardag “door al diegenen, die het in den loop der jaren als een voorrecht hebben leeren waardeeren te mogen behoren tot den kring van “klanten”, van haar, die door haar persoonlijkheid een gewoonen winkel heeft weten te maken tot één van de brandpunten van het Amsterdamsche cultureele leven.” (citaat)

2018-aanwinsten-november-0020.jpg

Gekalligrafeerd titelblad

Juffrouw Denijs opende in 1941 een tentoonstellingsruimte voor schilderijen en antiek aan de Keizersgracht 567, en een winkel aan de Leidsegracht 48. De antiekzaak werd na haar overlijden in 1953 voortgezet door de neef van Denijs, Hans de Lange. Zijn vrouw, Theo de Lange-von Weiler maakte de band van het gastenboek. Zij had les gehad op de Kunstnijverheidsschool in Amsterdam.

2018-aanwinsten-november-0021.jpg

Op elk blad 4 ingeplakte stroken met handtekeningen in rode kaders. Op bladen 39-48 ook stroken met handtekeningen achterop de bladen geplakt.