Selectie aanwinsten augustus 2018

Practical perspective ; or Perspective made easie : Teaching by the opticks, how to delineate all bodies, buildings, or landskips, &c. By the catoptricks, how to delineate confused appearences, so as when seen in a mirror or pollisht body of any intended shape, the reflection shall shew a designe. By the dioptircks [sic], how to draw parts of many figures into one, when seen through a glass or christal cut into many faces. Useful for all painters, engravers architects, &c. and all others that are any waies inclined to speculatory ingenuity. / by Joseph Moxon hydrographer to the Kings most excellent Majesty
London : Printed by Joseph Moxon, and sold at his shop in Russel Street, at the signe of the Atlas, 1670. [6], 66 pagina’s, [42] bladen met platen (2 vouwbladen) : illustraties (gravures) ; 32 cm.

Joseph Moxon (1627-1700) was wiskundige, leraar, drukker en uitgever van landkaarten (hydrograaf) en dreef een winkel in Londen. Hij is bekend geworden vanwege boeken over mathematiek, meetkundige instrumenten, globes, atlassen en de maandelijkse publicaties over het snijden en gieten van letters, “Mechanick Exercises, or the Doctrine of Handy-works”. In 1670 verscheen zijn boek over perspectivische constructies.

Moxon schreef in het voorwoord dat de Britten een beter boek over perspectiefleer verdienden dan het slecht uit het Nederlands vertaalde traktaat van Sebastiano Serlio, “A book on Perspective and Geometry” dat in 1657 werd uitgegeven. Hij besloot om de beste illustraties over perspectief uit andere boeken bijeen te brengen als uitgangspunt voor zijn perspectiefleer. Moxon verantwoordde de herkomst van de gebruikte afbeeldingen uit werken van Dürer, Cousin, Marolois en Niceron, en voegde eigen diagrammen toe. Veel afbeeldingen zijn afkomstig uit “Onderwijsinge in de Perspective Conste” uit 1623 van Hendrick Hondius. Ook de platen in het boek van Abraham Bosse uit 1648 waarin de methode van Desargue wordt uiteengezet, “Maniere universelle de Mr. Desargues, pour pratiquer la perspective par petit-pied, comme le geometral“, bleken als inspiratiebron van pas te komen. Het Rijksmuseum verwierf het boek van Bosse in 2016.

Het traktaat van Moxon schijnt weinig invloed te hebben uitgeoefend maar het wordt beschouwd als de vroegste Britse uitgave geheel gewijd aan het perspectief. De 60 gravures zijn volgens de British Architectural Library uitgevoerd door James Moxon (the younger) en William Faithorne (1616-1691).

aanwinsten 2018 augustus-0007

Plate XXII: The inside of two chambers one above the other

Reize naer de Zuidzee, met het schip de Wager, onder het opzicht van den heere George Anson : ondernomen in den jaere 1740, zynde een vervolg op de reize van den heere George Anson : in ’t Nederduitsch vertaeld, en met kunstprinten versierd
Te Leyden en Amsterdam : By Johannes le Mair, Stephanus Jacobus Baalde, Cornelis van Hoogeveen, Junior, 1766. [36], 212, [16] p. : illustraties ; 26 cm.

Voortitel: Vervolg op G. Ansons reize rondsom de waereld.

Kapitein-luitenant-ter zee (commander) George Anson (1697-1762) leidde in 1740 een Britse strafexpeditie van twee transportschepen en zes oorlogsschepen tegen de Spaanse handelsposten aan de westkust van Zuid-Amerika. Voordat de Spaanse doelen werden bereikt verloor Anon zeven schepen bij het ronden van Kaap Hoorn. Deze onfortuinlijke reis werd te boek gesteld in 1748 en het hetzelfde jaar in het Nederlands vertaald: “Reize rondsom de werreld, gedaan in de jaaren 1740 tot 1744, door den heere George Anson, opperbevelhebber over een esquader Engelsche schepen op een expeditie naar de Zuidzee”. De doelstelling van de reis werd niet gehaald, maar met het overgebleven schip wist Anson in 1743 een Spaans manillagaljoen met onder andere 1.313.843 muntstukken en 35.682 ons zilver buit te maken nabij China. De kapitein en de resterende bemanningsleden keerden als rijke mannen terug naar Engeland.

Éen van de schepen die deelnamen aan deze expeditie was de HMS Wager, een voormalige West-indië vaarder gebouwd in 1734, aangekocht door de Britse “Royal Navy” in 1739 en omgebouwd tot een klein oorlogsschip met 28 kanonnen en een 120 koppige bemanning. Bij een storm raakte het schip geïsoleerd van de vloot en strandde op 13 mei 1741 op de Chileense rotsen. De schipbreuk, de muiterij die volgde en de ontberingen in de Patagoonse winter worden uit de doeken gedaan. Het boek is een vertaling van de Franse uitgave ‘’Voyage à la mer du sud, fait par quelques officiers commandants le vaisseau le Wager: pour servir de suite au voyage de Georges Ansons’’ uit 1756 dat weer op enkele Engelse reisjournalen was gebaseerd. Hoewel de voortitel vermeldt dat het een vervolg is op het eerdere reisverslag, gaat het werk uitsluitend over het oorlogsschip Wager en de lotgevallen van de bemanning.

Het titelvignet en acht gravures zijn uitgevoerd door N. v.d. Meer (jr.) naar ontwerpen van D. Kuipers.

aanwinsten 2018 augustus-0006

Plaat II: Na de schipbreuk wordt de bemanning vriendschappelijk bejegend door de inheemse bevolking. Als tijdverdrijf liefkozen sommige matrozen de inheemse vrouwen. Op de prent is dit vermaak ter rechterzijde van de boom in beeld gebracht. Na dit incident vertrekken de “Indiaenen”, de Engelsen aan hun lot overlatend.

A compleat treatise on perspective, : in theory and practice; on the true principles of Dr. Brook Taylor. Made clear, in theory, by various moveable schemes, and diagrams; and reduced to practice, in the most familiar and intelligent manner; shewing how to delineate all kinds of regular objects, by rule. The theory and projection of shadows, by sun-shine, and by candle-light. The effects of reflected light, on objects; their reflected images, on the surface of water, and on polished, plane surfaces, in all positions. The whole explicitly treated; and illustrated, in a great variety of familiar examples; in four books. Embellished with an elegant frontispiece, and forty-eight plates. Containing diagrams, views, and original designs, in architecture / invented, delineated, and, great part, engraved by the author, Thomas Malton
London : printed for the author; and sold by Messrs. Robson, in Bond-street; Becket, Adelphi, Strand; Taylor, near Great Turn-stile, Holborn; Dilly, in the Poultry; and by the author, No. 56, Poland-Street, Oxford Road, near the Pantheon, 1778. The second edition, corrected and improved; with large additions.
10 ongenummerde pagina’s, iv, 8, 296 pagina’s, XLVIII gevouwen bladen platen : illustraties ; 37 cm. Sommige platen hebben uitvouwbare driedimensionale delen.

In één band met: An appendix, or second part, to The compleat treatise on perspective : containing a brief history of perspective … it contains a parallel and criticism on all the English authors, who have wrote treatises on perspective; and the principles of Dr. Brook Taylor’s perspective compared with Guidus Ubaldus, and, ‘sGravesande
London : printed for the author ; and sold by Messrs. Robson, in Bond Street; Becket, Adlephi, Strand; Taylor, near Great Turnstile, Holborn; Dillym in the Poultry, and by the author, 1783.
2 ongenummerde pagina’s, 160 pagina’s, X gevouwen bladen platen : illustraties ; 37 cm.

Thomas Malton the elder (1726-1801) had een zekere reputatie opgebouwd als auteur over de euclidische meetkunde, volgens hem de basis voor een goed begrip van het perspectief. De euclidische meetkunde is de meetkunde van ruimte die niet gekromd is. Het voorbeeld van een ruimte die wel gekromd is, is het oppervlak van een bol. Belangrijke begrippen in de euclidische meetkunde zijn onder andere de punt, lijn, lijnstuk, kant van de lijn, cirkel met straal en middelpunt, rechte hoek en congruentie (bron: Wikipedia). Dit werk richt zich op de praktische toepassing van deze wiskundige principes met inbegrip van de optische leerstellingen van Newton op architectuurtekeningen en schetsen, vooral aangaande het perspectief. De afzonderlijke aspecten en de onderlinge samenhang worden treffend geïllustreerd in de vaak ingenieuze en ingewikkelde afbeeldingen.

De tekst is onderverdeeld in vier hoofdstukken: het eerste boek handelt over licht en kleur, de theorie van het kijken en de optica, reflecties, transparantie en het breken van licht; het tweede boek concentreert zich op de theorie van het perspectief; boek drie gaat over de praktijk van perspectief, en boek vier bevat observaties over de werking van licht en schaduw, zoals schaduwen en gereflecteerd licht op water, in spiegels, enz. In de vijf jaar later in 1783 verschenen appendix geeft Malton naast een nieuwe inleiding op de perspectiefleer, uitvoerige commentaren op de traktaten over perspectief door Engelse schrijvers en vergelijkt de stellingen van wiskundige Brook Taylor met die van andere theoretici.

Meer over de inhoud van het boek in de aanwinstenblog van augustus 2018

aanwinsten 2018 augustus-0010

Plate VI: The representation, on the picture of a line parallel to the picture, is parallel to the original (p.68)


Der Mahler und Baumeister Perspectiv, worinnen gezeigt wird, wie man auf das allergeschwindeste und leichteste alles, was zur Architectur und Baukunst gehöret, ins Perspectiv bringen solle / inventiert, gezeichnet und herausgegeben in Rom von Andrea Pozzo

Augspurg : E.F. Bürglin, 1800. Neue Aufl. 2 delen in 1 band : illustraties (2 frontispice gravures; band 1 met 100 genummerde en 2 ongenummerde gravures; band 2 met 117 genummerde gravures en 1 ongenummerde gravure) ; 33 cm.

Andrea Pozzo (1642- 1709) was een Italiaanse Jezuït, schilder, architect, ontwerper van theater decors en kunsttheoreticus. Hij is bekend vanwege zijn illusionistische plafondschilderingen. Pozzo publiceerde zijn artistieke denkbeelden in het Latijn en het Italiaans tussen 1693 en 1698 in twee boekdelen, “Perspectiva pictorum et architectorum” (perspectief voor schilders en architecten), voorzien van 118 gravures naar eigen ontwerp. Het werk geldt als een vroege perspectiefleer dat als handboek vooral op architecten en schilders veel invloed had. Het kreeg grote bekendheid mede vanwege de vele drukken en vertalingen in de 18de eeuw.

aanwnsten 2018 augustus 2-0002

1ste frontispice met gravure door Johann Friedrich Probst (Augsburg 1721-1781). 2de frontispice met materiaal voor het onderwijs als een bureau, vierkanten, pennen, inkt en boeken over architectuur

Het door het Rijksmuseum verworven exemplaar is een late Duitse editie uit 1800 verschenen in Augsburg en geïllustreerd met ruim 300 gravures. Andrea Pozzo was van mening dat het perspectief niet slechts een manier van weergeven is, maar een geïntegreerd onderdeel van het construeren. Het eerste boek behandelt drie onderwerpen: het perspectief op schilderijen, de bouw van theaterdecors en de plafondschilderkunst, door Pozzo aangeduid als quadratura. Hij vangt aan bij de representatie van de perspectivische ruimte (scenographia), die hij vervolgens relateert aan de vlakke ruimte (iconographia) en aan de geconstrueerde opbouw (orthographia). Het vaste verdwijnpunt wordt los gelaten in het tweede boek waarin Pozzo zich vooral richt op plafondschilders en decorbouwers waarvoor een laag gelegen gezichtspunt van belang is. Dit boek sluit af met een essay over de techniek van de muurschilderkunst en een lijst met te gebruiken kleuren.

In een blog van de University of Reading wordt uitvoeriger op het werk ingegaan.

aanwnsten 2018 augustus 2-0001

2de deel, afbeelding 107: “Gezierte Tragsteine”

A treatise on etching / text and plates by Maxime Lalanne (1827-1886). Authorized ed. / translated from the 2nd French ed. by S.R. Koehler (Sylvester Rosa, 1837-1900), with an introductory chapter and notes by the translator
London : Sampson Low, Marston, Searle, & Rivington., 1880. xxx, 79 pagina’s, [13] ongenummerde bladen met platen : illustraties ; 26 cm.

François Antoine Maxime Lalanne (1827-1886) was tekenaar, schilder, etser en lithograaf uit Bordeaux. In 1852 verhuisde hij naar Parijs, waar hij zijn verdere leven zou verblijven. In de eerste jaren was hij vooral werkzaam als tekenaar en lithograaf. In het begin van de jaren zestig legde hij zich toe op het etsen. Deze techniek was enigszins in onbruik geraakt, maar zou – mede dankzij Lalanne – een revival kennen in Frankrijk. Maxime Lalanne wordt beschouwd als een van de beste etsers van de 19de eeuw. Hij combineerde een sterke technische vaardigheid aan een goed observatievermogen en een grote zorgvuldigheid bij het bewerken van zijn etsplaten. Als onderwerpen koos hij zowel landschappen als stads- en havengezichten.

Daarnaast schreef Lalanne twee handboeken. In 1869 verscheen zijn handboek over het tekenen met houtskool. Kort daarvoor in 1866 publiceerde hij over de techniek van het etsen, “Traite de la Gravure à L’eau-Forte“, dat een standaardwerk zou worden, waarvan het Rijksmuseum de derde editie uit 1888 bezit. Van dit handboek over etstechnieken verscheen in 1878 een tweede uitgave, die ook in het Engels werd vertaald en tevens in 1880 in de Verenigde Staten werd uitgegeven. Het boek is voorzien van 13 etsen van zijn hand. In de Verenigde Staten zorgde het boek eveneens voor een heropbloei van de etskunst.

aanwinsten 2018 augustus-0001

Plate 1: Souvenir de Bordeaux. “A consulter pour les traveaux et la varieté des morsures.”

Praktisches Handbuch des Zeugdrucks. Bd. 1 / hrsg. von Eduard Lauber ; unter Mitw. von Albert Steinheil und W. Haussmann, und Mortiz Kohn
Pabianice : Lauber, 1886. 3. Aufl. 127 pagina’s ; 24 cm.

Samen in één band met: Praktisches Handbuch des Zeugdrucks. Fabrikations-Band (zugleich Supplement zu Bd. 2) / hrsg. von Eduard Lauber ; unter Mitw. von Josef Langer und Maryan Zelazowski
Moskau : Lauber, 1887. 185 p. ; 24 cm.

Dit boek behandelt de praktijk van de textieldrukkerij omstreeks 1885. De eerste band beschrijft de methoden om gekleurde patronen op stoffen over te brengen door textieldruk. “Zeug” is een oude uitdrukking voor katoenen of linnen stoffen. De eenvoudigste wijze om kleuren over te brengen op textiel was het in reliëf snijden van patronen in een vierkant blok hout. De blokken werden voorzien van verf en met hamers op de stoffen gedrukt. Later werd overgegaan op in metaal gegoten afdrukken van de houtblokken. In plaats van deze handdrukken met houtblokken werden ronddraaiende houten – later koperen – cilinders of walsen in machines toegepast. De productie nam hierdoor enorm toe, evenals de complexiteit van het afstellen van de drukpersen. Met deze technieken was het tussen 1885 en 1890 mogelijk om tot 20 verschillende kleuren met behulp van evenveel walsen in één drukgang aan te brengen.

Uitgever en auteur Eduard Lauber bracht enkele jaren later in Moskou een aanvulling uit. Dit boek draagt als ondertitel “Fabrikations-Band” en bestaat voornamelijk uit ruim 300 textielstalen met patroondruk en beschrijvingen van de toegepaste verfsamenstellingen. Lauber was werkzaam als kleurmeester bij een groot aantal bedrijven waaronder de firma Albert Reiss in Liesing bij Wenen, Schmichower Kattundruckerei in Praag, Wenner in Salerno (Italië), tevens was hij directeur van de Actien-Kattun-Druckerei in Zawiercie, en hoofd van de drukkerij van Krusche und Ender in Pabianice, beide in Polen. Lauber had ongetwijfeld veel kennis en ervaring in het vak van de textieldrukkerij. Van zijn hand verschenen nog andere werken over dit onderwerp zoals in 1898 “Neuerungen im Zeugdruck der letzten Jahre”.

aanwinsten 2018 augustus-0002

Afbeelding 58-59 uit het supplement: ingeplakte bedrukte textielstalen

Farbenchemisches Praktikum : zugleich Einführung in die Farbenchemie und Färbereitechnik / von Richard Möhlau und Hans Th. Bucherer
Leipzig : von Veit, 1908. X, 374 pagina’s : illustraties ; 23 cm.

In de recensie in het tijdschrift “Angewandte Chemie” van 26 maart 1909 wordt dit boek beschreven als een waardevolle aanvulling op de vakliteratuur op het gebied van kleurenchemie en kleurentechniek. Het werk diende als theoretische en praktische ondersteuning van de studenten bij de colleges en het laboratoriumonderricht in de kleurstoffenpraktijk.

De beide auteurs vullen elkaar aan zowel in theoretische en in praktische zin. Richard Möhlau (1857-1940) was van 1895 tot 1911 hoogleraar kleurchemie aan de Technische Hogeschool in Dresden, waar ook Hans Theodor Bucherer (1869-1949) tussen 1901 en 1913 doceerde. Tevens was Bucherer van 1908 tot 1911 werkzaam als hoofd van het laboratorium van de verfstoffenfabriek Kalle & Co AG in Biebrich en voorheen bij BASF in Ludwigshafen am Rhein. Op het gebied van de chemie van kleurstoffen behoorden Möhlau en Bucherer tot de belangrijkste Duitse deskundigen van hun tijd. Duitsland liep in deze periode voorop bij de ontwikkeling en de productie van synthetische kleurstoffen.

aanwinsten 2018 augustus-0003

Het boek bevat 7 pagina’s met gekleurde stalen weefsels

Tons des couleurs superfines pour l’aquarelle et la gouache / Bougeois Ainé, Paris
Paris : Bougeois Ainé, [ca. 1930]. 3-voudig uitklapbare plaat met 156 kleurstalen ; 24 cm.

In 1867 richtte François Alexandre Joseph Bourgeois (1830) zijn verfwinkel op onder de naam “Société Bourgeois Aîné” in de Rue du Caire in Parijs. De voorloper van de firma onder de naam Duret aîné & Bourgeois dateert uit 1860. In deze periode had oprichter François Alexandre Joseph Bourgeois alizarinerlak uitgevonden, wat leidde tot de productie van de eerste niet-toxische verven. Vanaf 1898 opereerde Bourgeois Ainé in een winkel aan de Rue Croix des Petits Champs 18 (nu 24, rue des Petits-Champs) en was hij verbonden aan drie verffabrieken in de buitenwijken van Parijs. De inventaris van de winkel werd uitgebreid met tubes verf en kunstenaarsbenodigdheden, variërend van speciaal ontworpen verfdozen, penselen, pastel- en aquarelverf, maar ook ezels, schaduwparaplu’s en uiteenlopende formaten en soorten doeken. In 1965 fuseerde Bourgeois Ainé met Lefranc et Cie en werd Lefranc Bourgeois, een bedrijf dat tot op heden nog bestaat.

Informatie over leveranciers van kunstenaarsbenodigdheden in Parijs tussen 1790-1960 in de online database: Guide Labreuche: Guide Historique des Fournisseurs de Matériel pour artistes à Paris 1790–1960

aanwinsten 2018 augustus-0004

Deze kleurenkaart is een zeldzame brochure met alle 156 aquarel- en gouacheverven die de firma Bourgeois Ainé omstreeks 1930 kon leveren.


L’Orfévrerie civile liégeoise / Joseph Brassinne

Liége : Société des bibliophiles liégeois, 1935-1948. 4 delen : 255 illustraties ; 33 cm.
Genummerd en gesigneerd exemplaar: No. 84 (van een oplage van 165).

I. L’Orfévrerie civile liégeoise, 1948. — II. Documents. Régnes de Maximilien-Henri de Baviére 1650-1688, Jean-Louis d’Elderen, 1688-1694, Joseph-Clément de Baviére, 1694-1723, Georges-Louis de Berghes, 1724-1743. 1935. — III. Documents. Régnes de Jean-Théodore de Baviére, 1766-1763, Charles d’Oultremont, 1764-1771, François-Charles de Velbruck, 1772-1784, Constantin-François de Hoemsbroeck, 1784-1792, François-Antoine de Méan, 1792-1794. 1936. — IV. Documents. Du régne de Maximilien-Henri de Baviére 1650-1688 au régne de François-Antoine de Méan, 1792-1794. 1937.

Joseph Brassinne (1877-1955) was verbonden aan de bibliotheek van de universiteit van Luik vanaf 1902 en werd in 1919 benoemd tot directeur, een functie die hij tot zijn emeritaat in 1947 zou bekleden. Onder zijn vele publicaties waaronder de catalogi van de handschriften van de Luikse universiteit, historische en vooral kunsthistorische publicaties, is het vierdelige werk over zilveren voorwerpen vervaardigd in Luik, het meest zeldzame. Vanwege de oorlogsperikelen heeft het 13 jaar geduurd voordat de reeks was voltooid. Van de kleine oplage van 165 genummerde exemplaren wist het Rijksmuseum exemplaar nummer 84 te bemachtigen op een veiling in België.

aanwnsten-2018-augustus-2-0004.jpg

Voorblad met gedrukte vermelding van de koper van dit exemplaar, Baron du Pierpont-Surmont de Volsberghe, en de handtekening van de secretaris van de Société des Bibliophiles Liégeois.

Uit het gedrukte voorblad met de handtekening van de secretaris van de Société des Bibliophiles Liégeois blijkt dat dit exemplaar is besteld door Baron de Pierpont Surmont de Volsberghe (au Château de Spontin). Volgens de ingeplakte ex librissen zijn de delen afkomstig uit de collectie van Michel de Kerchove de Denterghem. Het werk met 255 zwart wit foto’s geldt nog altijd als het standaardwerk voor de Luikse profane zilversmeedkunst en merktekens van 1650 tot 1800.

aanwnsten 2018 augustus 2-0003

Afbeelding CCXV uit deel IV: zilveren koffiepot (cafetière) uit 1764

Wandmalerei : handwerkliche Ratschläge von einem Fachmann : Fresko-Malerei, Kaseïn-Malerei, matte Ölmalerei / verfasst von Hubert Dürnholz
Düsseldorf-Grafenberg : H. Schmicke & Co., [1934?] 33 pagina’s : illustraties ; 23 cm.
Met twee pagina’s kleurstalen van H. Schmincke & Co Farben (Fresko-Farben; Matte Monumental- Ölfarben)

Bijgevoegd: 1 prospectus Schmincke fresco verf; 1 prospectus voor het boek van Kurt Wehlte, “Wandmalerei : Praktische Einführung in Werkstoffe und Techniken” [1938]

Dit boek over de techniek van de muurschilderkunst is geschreven door Hubert Dürnholz (1882-1957). Dürnholz was gespecialiseerd in muurschilderingen en behoorde tot de groep van Duitse expressionistische kerkschilders. Aan het begin van deze stroming tijdens het interbellum stond Johan Thorn Prikker (1868-1932). Thorn Prikker vestigde zich in 1904 in Duitsland en geldt als de vernieuwer van de religieuze kunst met expressionistische invloeden. Het uitgangspunt was de symboliek van de tegenwoordige tijd, waarbij de kerkschilders er niet voor terugschrokken om de gruwelen van de eerste wereldoorlog in beeld te brengen. Helaas zijn vrijwel alle kerken met geschilderde kruiswegstaties en gebrandschilderde glasramen door Hubert Dürnholz in de tweede wereldoorlog verwoest.

Het boekje is in de jaren dertig uitgegeven door de verffabriek H. Schmincke & Co., opgericht in 1881. De firma produceert nog altijd verf voor kunstenaars. Schmincke heeft het boek aangevuld met twee bladen met kleurstalen van fresco verf en matte olieverf. Bovendien zijn aan dit exemplaar twee interessante brochures toegevoegd: een prospectus voor de leverbare fresco verf van Schmincke, en een brochure over het beroemde boek van de schilder, leraar en specialist op het gebied van schildertechnieken Benno Kurt Wehlte (1897-1973), “Wandmalerei : Praktische Einführung in Werkstoffe und Techniken” uit 1938. Het Rijksmuseum bezit de 4de verbeterde editie uit 1962.

aanwinsten 2018 augustus-0005

Blad met ingeplakte kleurstalen voor leverbare fresco verf (Fresko-Farben)